Een plant die verkleurt, slecht groeit of afwijkingen aan bladeren en stengels vertoont, kan te maken hebben met een plantenziekte. Toch is niet iedere aantasting automatisch een ziekte. Ook insecten, mijten, andere dieren of ongunstige groeiomstandigheden kunnen schade veroorzaken.
Het is daarom belangrijk om eerst te kijken wat de oorzaak van de aantasting is.
Plantenziekten kunnen onder andere worden veroorzaakt door schimmels, schimmelachtige organismen, bacteriën, fytoplasma's, virussen, viroïden en aaltjes. Bij directe aantasting door bijvoorbeeld bladluizen, rupsen of mijten spreken we doorgaans over een plaag.
In dit artikel zetten we de belangrijkste groepen op een rij:
Schimmels behoren tot de bekendste veroorzakers van plantenziekten. Er bestaan zeer veel verschillende soorten en iedere schimmel heeft zijn eigen waardplanten en omstandigheden waarin deze zich goed kan ontwikkelen.
Vocht, temperatuur, standplaats en luchtcirculatie kunnen daarbij een belangrijke rol spelen.
Staan planten erg dicht tegen elkaar? Dan kan het blad na regen of beregening langer vochtig blijven. Bij bepaalde schimmelziekten kunnen dergelijke omstandigheden de ontwikkeling bevorderen.
Roest is een verzamelnaam voor verschillende ziekten die door roestschimmels worden veroorzaakt.
Afhankelijk van de betreffende schimmel kunnen gele, oranje, bruine of roestkleurige vlekjes en sporenhoopjes op het blad ontstaan.
Schurft kan onder andere voorkomen op appel en peer. Bij appelschurft kunnen donkere of olijfkleurige vlekken op het blad en later ook op de vruchten ontstaan.
De precieze symptomen verschillen per plant en ziekteverwekker.
Verschillende schimmels kunnen de vaatbundels van planten aantasten. Hierdoor kan het transport van water door de plant worden verstoord.
Een plant of een gedeelte daarvan kan hierdoor gaan verwelken.
Plantkanker is geen afzonderlijke ziekte, maar een verzamelnaam voor aantastingen waarbij beschadigde of afgestorven plekken aan bijvoorbeeld takken of stammen ontstaan.
Verschillende ziekteverwekkers kunnen dergelijke symptomen veroorzaken. Kijk daarom verder dan alleen het zichtbare symptoom wanneer je de oorzaak wilt bepalen.
Ook bladvlekkenziekte is een brede verzamelnaam.
Afhankelijk van de ziekteverwekker kunnen bruine, zwarte, gele of anders gekleurde vlekken op het blad verschijnen. Niet iedere bladvlek wordt overigens door een schimmel veroorzaakt.
Echte meeldauw is vaak herkenbaar aan een witte of grijswitte poederachtige laag op het blad en soms op andere bovengrondse delen van een plant.
Er bestaan verschillende soorten echte meeldauw die verschillende waardplanten kunnen aantasten.
Valse meeldauw wordt vaak samen met schimmelziekten besproken, maar wordt veroorzaakt door oomyceten. Deze schimmelachtige organismen behoren biologisch gezien tot een andere groep.
Bij verschillende soorten valse meeldauw kunnen verkleurde plekken op het blad ontstaan en kan aan de onderzijde van het blad een wit, grijs of paarsachtig pluis zichtbaar worden.
Ook vanuit de bodem kunnen planten worden aangetast.
Verschillende ziekteverwekkers kunnen wortels, de wortelhals of jonge kiemplanten aantasten. Symptomen kunnen uiteenlopen van een slechte groei tot verkleuring, rotting of verwelking.
Zie je dergelijke symptomen? Dan is alleen het uiterlijk meestal niet voldoende om vast te stellen welke ziekteverwekker verantwoordelijk is.
Ook bacteriën kunnen plantenziekten veroorzaken.
Een bacteriële aantasting is niet per definitie gevaarlijker dan een schimmelaantasting. Hoe ernstig een ziekte verloopt, hangt onder andere af van de ziekteverwekker, de plantensoort en de omstandigheden.
Bacteriën kunnen zich bijvoorbeeld verspreiden via besmet plantenmateriaal, water, insecten of gereedschap. De manier waarop dit gebeurt verschilt per bacterie.
Een bekend voorbeeld is bacterievuur, veroorzaakt door Erwinia amylovora. Deze bacterie kan verschillende planten uit de rozenfamilie aantasten, waaronder appel en peer.
Aangetaste plantendelen kunnen bruin tot zwart verkleuren en verdrogen.
Vermoed je een bacteriële plantenziekte? Ga dan niet automatisch snoeien of aangetast materiaal verplaatsen. De juiste aanpak verschilt per ziekte.
Fytoplasma's zijn zeer kleine bacterieachtige organismen zonder celwand die in het vaatweefsel van planten leven.
Ze kunnen verschillende afwijkingen veroorzaken, waaronder groeistoornissen, verkleuringen en afwijkende vorming van scheuten of bloemen.
Bepaalde insecten kunnen fytoplasma's tijdens het zuigen aan een plant opnemen en vervolgens naar een andere plant overbrengen.
Ook via besmet vermeerderingsmateriaal kan verspreiding plaatsvinden.
Op basis van uiterlijke symptomen alleen is meestal niet met zekerheid vast te stellen of een plant met een fytoplasma is geïnfecteerd.
Planten kunnen ook door virussen worden geïnfecteerd.
De symptomen lopen sterk uiteen. Afhankelijk van het virus en de waardplant kunnen bijvoorbeeld mozaïekachtige verkleuringen, krullende bladeren, groeiachterstand of vervormingen ontstaan.
Een belangrijk verschil met de oorspronkelijke tekst is dat een plantenvirus niet hetzelfde is als een erfelijke afwijking van de plant.
Virussen kunnen op verschillende manieren worden verspreid. Sommige virussen worden bijvoorbeeld overgebracht door bladluizen, trips of andere insecten. Andere kunnen zich verspreiden via besmet plantmateriaal, zaden of mechanisch contact.
Niet iedere verkleuring of vervorming betekent overigens dat een plant een virus heeft. Voedingsgebrek, insectenvraat en andere problemen kunnen vergelijkbare symptomen veroorzaken.
Viroïden zijn nog eenvoudiger opgebouwd dan virussen.
Ze bestaan uit een klein, circulair enkelstrengs RNA-molecuul en hebben geen eiwitmantel zoals virussen die wel hebben.
Viroïden kunnen zich in bepaalde planten vermenigvuldigen en daar ziekten veroorzaken.
Een bekend voorbeeld is het aardappelspindelknolviroïde (Potato spindle tuber viroid). Viroïden kunnen daarnaast voorkomen bij verschillende andere gewassen.
Voor de gemiddelde tuinbezitter is het vrijwel onmogelijk om een viroïde alleen aan de hand van uiterlijke symptomen betrouwbaar vast te stellen. Daarvoor kan specialistisch onderzoek nodig zijn.
Aaltjes, ook wel nematoden genoemd, zijn microscopisch kleine rondwormen.
Het is belangrijk om hierbij onderscheid te maken. Er bestaan zeer veel soorten aaltjes en lang niet alle aaltjes zijn schadelijk voor planten.
Plantparasitaire aaltjes kunnen verschillende delen van een plant aantasten. Veel soorten leven in of rond de wortels, maar er bestaan ook soorten die bovengrondse plantendelen aantasten.
Voorbeelden zijn:
Een aantasting kan onder andere leiden tot groeiachterstand, wortelschade of plaatselijke plekken in een gewas waar planten minder goed groeien.
Bij sommige plantparasitaire aaltjes kan vruchtwisseling onderdeel zijn van de manier waarop problemen worden beperkt. Welke aanpak geschikt is, hangt echter sterk af van de betreffende soort en waardplant.
Insecten vormen een aparte categorie.
Wanneer een insect zelf een plant beschadigt door eraan te zuigen, vreten of boren, spreken we doorgaans van een plaag en niet van een plantenziekte.
Denk bijvoorbeeld aan:
Toch kunnen insecten óók een rol spelen bij plantenziekten.
Sommige insecten kunnen namelijk virussen, bacteriën of fytoplasma's van de ene naar de andere plant overbrengen. Het insect fungeert dan als zogenaamde vector.
Een bladluis kan bijvoorbeeld zelf schade veroorzaken doordat hij plantensap opneemt, maar bepaalde bladluissoorten kunnen tegelijkertijd plantenvirussen overbrengen.
Daarom kunnen een plaag en een plantenziekte soms tegelijkertijd voorkomen.
Zie je dat een plant achteruitgaat? Trek dan niet te snel de conclusie dat je met een ziekte te maken hebt.
Gele bladeren, bruine vlekken, verwelking of een slechte groei kunnen ook andere oorzaken hebben.
Denk bijvoorbeeld aan:
Kijk daarom altijd naar het totaalbeeld.
Waar staat de plant? Hoe vochtig is de bodem? Zijn er insecten zichtbaar? Zitten de afwijkingen aan de boven- of onderzijde van het blad? Zijn meerdere planten aangetast?
Die informatie kan helpen om mogelijke oorzaken van elkaar te onderscheiden.
Plantenziekten en plagen volledig voorkomen is niet realistisch. Ze horen bij een levende tuin.
Je kunt planten wel zo goed mogelijke groeiomstandigheden geven.
Kies planten die passen bij de standplaats, zorg voor voldoende ruimte, geef gericht water en houd planten regelmatig in de gaten. Werk daarnaast met schoon snoeigereedschap en wees voorzichtig met planten die duidelijke ziekteverschijnselen vertonen.
Heb je te maken met een ernstige of moeilijk herkenbare aantasting? Dan kan het verstandig zijn om eerst te laten vaststellen wat de oorzaak is voordat je maatregelen neemt.
Zo voorkom je dat je een probleem probeert op te lossen terwijl de werkelijke oorzaak ergens anders ligt.
Tineke Thielemans
op 01 Jun 2019Piet Jongkees
op 15 Jan 2022Piet Jongkees
op 15 Jan 2022